Vijftig jaar na de val van de Lange Jan en Lies; de mijnindustrie verdween aan de horizon

Het is zaterdagochtend 21 augustus 1976, precies negen uur. In de straten van Heerlen hangt een beklemmende, bijna tastbare stilte. Het anders zo vertrouwde geruis van het stadsverkeer is weggevallen; de wegen zijn afgezet en de stad houdt collectief de adem in voor een moment dat de horizon voorgoed zal veranderen. 

Wanneer 'Jan' zich bedacht
De sloop van de 130 meter hoge Lange Jan was technisch tot in de puntjes voorbereid, maar de zwaartekracht en het beton lieten zich die ochtend niet regisseren. Na de explosie leek de kolossale pijp aanvankelijk de juiste kant op te hellen, weg van de bebouwing. Maar toen voltrok zich het ondenkbare: de schoorsteen aarzelde. Hij bleef een fractie van een seconde rechtop staan, alsof hij zich bedacht, zakte toen in zichzelf weg en maakte een fatale draai van bijna 180 graden.

De val van de Lange Lies (boven) en de Lange Jan (onder). Foto: Still uit archiefvideo van Limburgs Museum

In plaats van op het braakliggende terrein te belanden, stortte de gigant de verkeerde kant op, dwars over de weg. Met een apocalyptisch geraas viel Lange Jan bovenop Villa Freling, die achter een tuinmuur gelegen was, en verpletterde het pand volledig. Na een korte stilte klonk het geschreeuw van de omstanders.

Onder de duizenden toeschouwers bevindt zich de jonge Marcel Put, de latere historicus. Hij heeft een ongebruikelijk uitkijkpunt gekozen: hij zit bovenop de lat van een voetbaldoel nabij zijn huis. Na de enorme knal rent hij onmiddellijk naar de rampplek. Niet alleen uit nieuwsgierigheid, maar ook om stenen te zamelen: hij wil een "herdenkingssteentje" uit de puinhopen redden als tastbaar bewijs van deze historische misrekening. ,,Jan beweegt een beetje in de goede plek, in wezen van mij af. En dan opeens blijft hij stilstaan en dan zakt hij in. En dan, een fractie van een seconde later, valt hij dus de verkeerde kant op. Een enorme knal."

Functie en Welstand
De twee schoorstenen waren veel meer dan functionele afvoerbuizen; zij waren de bakens van de Oostelijke Mijnstreek. Voor kinderen die achterin de auto zaten, was het een vast ritueel: een spelletje wie het eerst Jan en Lies aan de horizon kon ontwaren. Het betekende dat men weer thuis was. Over de hoogte van Lange Jan is nog steeds discussie, maar volgens Put is dat overduidelijk 130 meter hoog. Officieel operationeel was de Lange Jan vanaf 8 maart 1938 en duurde de bouw ruim twee jaar. De Lange Lies was iets hoger, namelijk 155 meter en is gebouwd tussen 1953 en 1955.

De noodzaak voor deze enorme hoogte was minder romantisch dan hun aanblik. De elektriciteitscentrale van de Oranje-Nassau I stookte 'kolen-slam', een vochtig restproduct. De verbranding hiervan zorgde voor grove roetdeeltjes en asresten. Om te voorkomen dat de directe omgeving onder een grijze deken zou verdwijnen, moesten de reuzen de uitstoot tot in de hoogste luchtstromen stoten, waar het kon verwaaien. Symbolisch stonden de rokende pijpen voor de welvaart van Heerlen. Zolang er rook uit de  lange schoorstenen kwam, was er brood op de plank voor de tienduizenden mijnwerkers en de lokale middenstand die op hun koopkracht dreef.

De lange Jan en de lange Lies in de verte. Foto: Still uit archiefvideo van Limburgs Museum

De schaduwzijde van de rook
De weg naar de bouw van de Lange Jan was geplaveid met juridische strijd. Vóór 1938 werd de uitstoot door kortere schoorstenen van circa 25 meter uitgebraakt, wat leidde tot onhoudbare overlast. Het meest tragische voorbeeld van overlast was meneer Vijgen, een lokale caféhouder die zijn eigen bier en limonade bottelde. Toen hij de directie van de Oranje-Nassau mijnen aansprak op de vervuiling van zijn producten, werd hij weggewuifd.

Vijgen nam daarop het heft in eigen handen: hij legde een wit laken over de flesjes op zijn binnenplaats. Binnen het uur was het laken zwart van de asresten. Het was het onomstotelijke bewijs dat de mijnen niet langer konden negeren, zeker niet toen ook machtigere buren zoals de lokale glasfabriek en een timmerfabriek hun beklag deden. De bouw van de 130 meter hoge Lange Jan was een 'vlucht naar voren' van de mijndirectie om verdere dure rechtszaken af te kopen. Voor meneer Vijgen kwam de erkenning echter te laat; de slepende procedures putten hem financieel uit en hij eindigde in een faillissement.

De psychologische klap: 1974 versus 1976
Hoewel de laatste mijn officieel haar poorten sloot op 31 december 1974, bleef het emotionele besef van het einde uit zolang de skyline intact was. De cijfers in de kranten en de officiële toespraken konden niet op tegen het visuele bewijs van Jan en Lies. Voor de gemiddelde Heerlenaar veranderde er in 1974 gevoelsmatig weinig; de landmarks waakten immers nog steeds over de stad. Pas op die bewuste zaterdagochtend in 1976, toen de horizon letterlijk kantelde, drong de werkelijkheid in alle hevigheid door. De leegte die Lange Jan en Lange Lies achterlieten, was niet alleen fysiek, maar ook psychologisch. Het was het nulpunt van de mijnstreek: de industrie was niet alleen gestopt, ze was verdwenen aan de horizon.

Van Lange Janpark tot Carnaval
Hoewel de boog in het Lange Janpark en de jaarlijkse Lange Janmars de herinnering aan de mijn blijven levend houden, ontbreekt volgens Maurice Oostwegel een monument voor de mijnwerkers met een stuk van de originele ladder/trap. Een eerder plan voor een replica van de Lange Jan strandde in de gemeenteraad. Zonde, maar Maurice legt zich neer bij het oordeel. Tot die tijd houdt vooral 'd'r Lange Jan marsj' de herinnering levend.

Tijdens carnaval wordt dit nummer nog jaarlijks volop meegezongen. Wanneer de mars wordt ingezet, wijzen duizenden armen synchroon naar de lege plek in de Limburgse lucht. Het is een melancholisch schouwspel: generaties die de schoorstenen nooit hebben zien roken, zingen en wijzen met een vanzelfsprekendheid alsof de reuzen er gisteren nog stonden. De stilte van 1976 wordt zo elk jaar opnieuw gevuld met een lied.